Việt Nam là một điểm nóng toàn cầu về sự đa dạng sinh học của các loài linh trưởng. Hiện tại có 24 loài linh trưởng đang sinh sống tại Việt Nam, bao gồm một số loài rất đẹp và đặc sắc. Ngoài ra, gần một nửa trong số đó là các loài đặc hữu của khu vực và bốn loài chỉ được tìm thấy ở Việt Nam. Nhưng hiện nay, điều đáng buồn rằng là hầu hết các loài này đang bị đe dọa tuyệt chủng.

Đọc thêm: 24 loài Linh trưởng Việt Nam

Trong số những loài linh trưởng đó, chúng ta có thể nhắc đến một loài linh trưởng với kích thước tương đối nhỏ so với những loài linh trưởng khác đó là loài Cu li. Tuy nhiên, loài động vật duy nhất này tuy nhỏ nhưng “có võ” bởi cơ thể Cu li có chứa chất độc tính gây hại với con người khi bị chúng cắn.

Hiện nay, Việt Nam là nơi sinh sống của 3 loài Cu li và hầu hết cả ba loài này đều đang trong tình trạng nguy cấp, nguy cơ tuyệt chủng cao. Do đó, chúng được pháp luật Việt Nam bảo vệ nghiêm ngặt và xử lí nghiêm với những hành hi đe dọa đến chúng.

Đọc thêm: 10 loài Linh trưởng nguy cấp (Endangered species) của Việt Nam

Tại bài viết này, hãy cùng WANEE tìm hiểu về 3 loài Cu li tại Việt Nam nhé!

Loài Cu li
Cu li lớn (Nguồn: iNaturalist.org)

Danh sách ba loài Cu li tại Việt Nam

Trước đó, những nghiên cứu tại Việt Nam chỉ công bố và ghi nhận được 2 loài Cu li đó là Cu li lớn và Cu li nhỏ. Đến năm 2023, các nhà nghiên cứu linh trưởng học Việt Nam và Quốc tế đã công bố thêm 1 loài Cu li nữa đó là Cu li nhỡ (Xanthonycticebus intermedius) và nâng tổng số loài linh trưởng tại Việt Nam lên số 25 loài. Báo cáo khoa học về công bố loài Cu li mới được đăng trên tạp chí MDPI (Multidisciplinary Digital Publishing Institute) ngày 14/4/2023. Các loài Culi ở Việt Nam được chia ra 2 giống (Genus) và 3 loài (Species).

Molecular Phylogenetic Relationships and Unveiling Novel Genetic Diversity among Slow and Pygmy Lorises, including Resurrection of Xanthonycticebus intermedius

Bảng: Danh sách ba loài Cu li tại Việt Nam

STTTên thường gọiTên khoa họcIUCN Red List
1Cu li lớnNycticebus bengalensisEN (2020)
2Cu li nhỡXanthonycticebus intermediusDD
3Cu li nhỏXanthonycticebus pygmaeusEN (2021)
(Chú thích: IUCN Red List: Danh lục đỏ Thế giới; EN – Endangered: Nguy cấp; DD – Data deficient: thiếu dữ liệu)

Thông tin chi tiết về 3 loài Cu li tại Việt Nam

Cu li lớn (Nycticebus bengalensis) – Bengal Slow Loris

Cu li lớn là loài hoạt động vào ban đêm và sống trên cây. Chúng thích các khu vực có tán cây cao và rìa rừng, nơi côn trùng phong phú hơn. Chúng sinh sống trong rừng mưa nhiệt đới và rừng mưa nhiệt đới bán xanh ở Đông Nam Á quanh năm. Cu li lớn thích sống ở những cây lớn và cao hơn với tán cây sâu hơn, có liên quan đến sự phong phú thức ăn cao cũng như một môi trường nhỏ gọn mật độ cao cung cấp sự bảo vệ khỏi kẻ săn mồi.

3 loài Cu li tại Việt Nam - Loài linh trưởng dễ thương và quý hiếm
Cá thể Cu li lớn được tìm thấy đang ở trên cây (Nguồn: Md Hafiz Khan)

Cu li lớn là loài lớn nhất trong các loài Cu li tại Việt Nam. Với khối lượng từ 1 – 2 kg và chiều dài cơ thể từ 26 – 38 cm, lớn hơn hơn ba lần so với Cu li nhỏ (Nycticebus pygmaeus). Màu lông của chúng khác với các loài Cu li khác, do đó đây có thể được xem là một chìa khoá phân biệt chúng với những loài Cu li khác một cách đơn giản như qua hình ảnh hay bằng mắt khi quan sát thấy được chúng.

Chúng có lông dày, nhung màu trắng ở đầu, cổ và phần dưới cơ thể và màu nâu xám ở phía lưng với một vệt sọc nâu đậm chạy dọc theo lưng. Chúng có đầu tròn với tai và mõm ngắn và mắt lớn. Bộ lông xung quanh cơ thể có màu đỏ cam. Cu li lớn có đuôi rất ngắn, gần như không phát triển.

Cu li lớn là loài ăn tạp, thức ăn chủ yếu của chúng gồm dịch tiết từ thực vật, mật hoa, trái cây, động vật không xương sống, vỏ cây và trứng chim. Trong đó, dịch tiết từ thực vật là thức ăn ưa thích nhất của chúng. Chúng thu được dịch tiết bằng cách sử dụng các răng cửa nhô ra của chúng để khoét hoặc cạo các lỗ trên vỏ cây. Sau đó, chúng dùng chiếc lưỡi dài và hẹp để múc dịch tiết vào miệng.

3 loài Cu li tại Việt Nam - Loài linh trưởng dễ thương và quý hiếm

Bản đồ phân bố Cu li lớn

Phân bố rải rác khắp Đông Nam Á, bao gồm phạm vi từ Nam Bhutan, Đông Bắc Ấn Độ, Đông Bắc Bangladesh, Tây Nam Trung Quốc, Myanmar, Lào, Thái Lan, Việt Nam, Campuchia (Phía tây sông Mekong) và Malaysia. Mật độ lớn nhất của loài này được tìm thấy ở Đông Bắc Thái Lan.

Tại Việt Nam, chúng phân bố chủ yếu ở miền Trung (từ Nghệ An trở ra) và miền Bắc. (Hoang et al. 2005; Roos et al. 2013) và ở đảo Phú Quốc.

Hình ảnh: IUCN Red List

Cu li nhỡ (Xanthonycticebus intermedius) – Northern Pygmy Loris

Cu li nhỡ hay còn được gọi là cu li lùn chúng là một loài mới được những nhà khoa học và bảo tồn linh trưởng phát hiện, công bố vào năm 2023. Đây là một phát hiện vô cùng quan trọng trong việc giữ gìn và bảo tồn loài linh trưởng đang bị đe doạ này.

Giống Xanthonycticebus hiện có hai loài Pygmy riêng biệt! Cu li nhỡ đã được nâng lên cấp loài sau khi được miêu tả lần đầu vào năm 1960 bởi nhà động vật học Đào Văn Tiến tại Việt Nam. Những khác biệt chủ yếu giữa lợn Cu li nhỡ và Cu li nhỏ là sự khác biệt về hình thái học và phân bố.

Dao, V.T. Sur une nouvelle espèce de Nycticebus au Vietnam. Zool. Anz. 1960164, 240–243

3 loài Cu li tại Việt Nam - Loài linh trưởng dễ thương và quý hiếm
Cận cảnh về hình thái loài Cu li nhỡ (Nguồn: Chien Lee)

Chúng có kích thước trung bình, với chiều dài cơ thể từ 19 – 25 cm và trọng lượng khoảng 180-250 g. Bộ lông của chúng có màu nâu đậm đến nâu xám, với các vệt và đốm đen trên lưng và hai bên cơ thể. Lông trên đầu và mặt có màu nâu nhạt và có một vệt tối chạy từ trán qua mắt.

Cu li Xanthonycticebus intermedius có đầu hơi tròn, với đôi mắt lớn và tai ngắn. Mũi của chúng nhỏ và hàm răng nhọn. Đuôi của loài này rất ngắn, thường không vượt quá độ dài của cơ thể. Chúng có bàn tay và chân phát triển tốt, với ngón tay có khả năng bám chặt để leo trèo trên cây.

Chúng là loài chủ yếu hoạt động vào ban đêm và có thói quen sống đơn độc. Chúng chủ yếu ăn lá, mật hoa và côn trùng.

3 loài Cu li tại Việt Nam - Loài linh trưởng dễ thương và quý hiếm

Bản đồ phần bố của Cu li nhỡ

Chúng phân bố chủ yếu ở phía Bắc của Lào, miền Bắc Việt Nam và phía Nam của Trung Quốc.

Tại Việt Nam chúng phân bố chủ yếu từ miền Bắc cho đến Bắc Hải Vân.

(Hình tam giác màu xanh xám thể hiện sự phân bố của Cu li nhỡ tại Việt Nam)

Hình ảnh: Mary E. Blair

Cu li nhỏ (Xanthonycticebus pygmaeus) – Southern Pygmy Loris

Cu li nhỏ rất giống với Cu li nhỡ được mô tả đầu tiên vào năm 1905 bời nhà động vật học Bonhote. Trước đó, Cu li nhỏ được biết đến thuộc giống Nycticebus nhưng vào năm 2023 các nhà nghiên cứu linh trưởng đã thực hiện phương pháp nghiên cứu dựa vào phân tích bốn trình tự gene ty thể kết hợp các số đo hình thái, rồi xây dựng phả hệ đồ để xác định loài. Kết quả cho thấy rằng Cu li nhỏ thuộc chi Xanthonycticebus.

3 loài Cu li tại Việt Nam - Loài linh trưởng dễ thương và quý hiếm
Cu li nhỏ (Nguồn: Paul Tang)

Cu li nhỏ và Cu li nhỡ/lùn chủ yếu khác nhau về khu vực phân bố ở phía Nam – Bắc và hình thái học. Chúng có bộ lông dày màu nâu nhạt đến nâu đỏ đậm với mặt dưới màu trắng hoặc xám. Các cá thể có một kiểu đốm màu sáng hơn và đậm hơn trên khuôn mặt, thường bao gồm các vòng tròn quanh mắt và các sọc lưng bắt đầu từ đỉnh đầu và tiếp tục kéo dài xuống lưng.

Chúng có chiều dài cở thể từ 15 đến 25 cm và nặng từ 120 đến hơn 500 g. Con đực thường lớn hơn con cái. Chúng có thể chậm sự phát triển của chúng nếu điều kiện môi trường không thuận lợi.

Cu li nhỏ là loài sống về đêm, sống trên cây bốn chân với tay và chân có thể nắm chặt. Chúng đi dọc theo cành cây bằng chân, kéo dài từ cành này sang cành khác. Khả năng bám chắc của chúng cho phép chúng treo người bằng chân và thu thập thức ăn bằng cả hai tay. Thức ăn chủ yếu của chúng là lá cây, hoa quả và các dịch tiết từ thực vật.

3 loài Cu li tại Việt Nam - Loài linh trưởng dễ thương và quý hiếm

Bản đồ phân bố Cu li nhỏ

Khu vực phân bố chủ yếu ở phía Bắc của Lào, Việt Nam và phía Nam Trung Quốc.

Tại Việt Nam, Cu li nhỏ phân bố chủ yếu ở khu vực miền Nam từ Huế cho đến Cà Mau.

(hình tam giác màu xanh biển thể hiện sự phân bố loài Cu li nhỏ tại Việt Nam)

Hình ảnh: Mary E. Blair

Hiện trạng của các loài Cu li tại Việt Nam

Hiện nay, số lượng cá thể của các loài Cu li đang bị suy giảm nghiêm trọng nguyên nhân chính chủ yếu là do mất đi sinh cảnh sống. Tại Việt Nam, nạn phá rừng đang ngày càng nghiêm trọng, chỉ còn lại một phần trăm trong đó là rừng nguyên sinh.

Trong hệ thống các khu bảo tồn của Việt Nam vẫn còn giữ được các khu rừng thường xanh tương đối tốt và có sự tồn tại của nhiều loài động vật hoang dã, nhưng các khu rừng đó vẫn đang đối mặt với các mối de doạ như khai thác gỗ trái phép, xâm lấn canh tác nông nghiệp và săn bắt bẫy thú rừng của các thợ săn.

Loài Cu li là loài linh trưởng với kích thước bé và vẻ bề ngoài rất dễ thương do đó nó thường bị săn bắt để làm thú nuôi và buôn bán. Đây cũng là một trong những nguyên nhân làm cho số lượng cá thể của chúng ngày càng suy giảm.

Theo PGS Hà Đình Đức và cộng sự trên tạp chí Hoạt động Khoa học, một con Cu li lùn có giá 50.000 nghìn đồng hay những con Culi lớn có thể đến giá 300.000 nghìn đồng. Không chỉ vậy, Cu li còn được ưa chuộng ở Nhật Bản, có hàng loạt các cửa hàng vật nuôi và trang web tích cực quảng cáo mua bán Cu li, giá dao động 1.500 USD đến 5.000 USD một con!

Tổng kết

WANEE Vietnam xin gửi đến bạn những thông tin về những Cu li tại Việt Nam. Hy vọng đây sẽ là những thông tin bổ ích về loài linh trường dễ thương dành cho bạn khi bạn đang tìm hiểu về chúng. Qua bài viết này, nâng cao được nhận thức về việc bảo tồn loài Cu li nói riêng và các loài động vật hoang dã nói chung.

Đọc thêm: 26 loài Rùa cạn và rùa nước ngọt tại Việt Nam – Khám phá và bảo tồn

Trả lời

Email của bạn sẽ không được hiển thị công khai. Các trường bắt buộc được đánh dấu *

wanee_outdoor_shop