Indonesia đang đứng trước một ngã rẽ phát triển quan trọng, khi phải đối mặt với thế “ba khó” phức tạp: vừa phải gia tăng sản xuất lương thực và năng lượng cho dân số đang tăng nhanh, vừa phải đạt được các mục tiêu khí hậu đầy tham vọng, đồng thời bảo vệ những cánh rừng tự nhiên còn lại.
Trong nhiều thập kỷ, động lực tăng trưởng kinh tế truyền thống ở các quốc gia nhiệt đới là mở rộng diện tích đất đi kèm với đó là phải đánh đổi bằng rừng nguyên sinh. Tuy nhiên, một góc nhìn mới được công bố trên Journal of Korean Society of Forest Science cho rằng lời giải cho bài toán này không nằm ở việc chinh phục những “vùng đất mới”, mà ở việc tái sinh những vùng đất cũ. Con đường phía trước là phát triển một nền kinh tế sinh học tích cực cho rừng (forest-positive bioeconomy) chiến lược tách tăng trưởng kinh tế khỏi phá rừng bằng cách khai thác hiệu quả quỹ đất suy thoái và chưa được sử dụng đúng mức của quốc gia.
Tài sản chưa được khai thác: Đất suy thoái
Nguồn: Tim Cronin / CIFOR-ICRAF
Nguồn: Robert F. Finlayson / CIFOR-ICRAF
Nền tảng của chiến lược này dựa trên một thực tế là Indonesia đang sở hữu hàng triệu hecta đất hiện đang đóng góp rất hạn chế cho an ninh lương thực, lưu trữ carbon hay bảo tồn đa dạng sinh học. Đó có thể là các khu đất nông nghiệp cũ, đất bạc màu hoặc rừng có năng suất thấp.
Thay vì xem đây là gánh nặng, các chuyên gia cho rằng những vùng đất này nên được coi là động lực chính cho phát triển tương lai. Bằng cách chuyển hướng mở rộng nông nghiệp và sản xuất năng lượng sinh học sang các khu vực này, Indonesia có thể bảo vệ những cánh rừng tự nhiên giàu carbon, đồng thời phục hồi chức năng sinh thái cho các vùng đất đã bị bỏ quên.
Những hình ảnh thực tế trên khắp quần đảo cho thấy tiềm năng của chiến lược này là rất lớn. Từ các vùng đất bị cháy rừng ở Tây Kalimantan đến những đồi khô cằn gần Labuan Bajo ở miền đông Indonesia, diện tích đất có thể tái sử dụng là vô cùng đáng kể. Tương tự, các khu rừng than bùn trước đây ở Nam Sumatra cũng có tiềm năng cao trong giảm thiểu biến đổi khí hậu nếu được quản lý đúng cách.
Cơ chế thực hiện: Cảnh quan tích hợp dạng “mosaic”
Để biến lý thuyết thành hiện thực, quốc gia cần thay đổi cách quản lý đất đai, cụ thể giới chuyên gia khuyến nghị áp dụng các “hệ thống sử dụng đất tích hợp” thay vì các đồn điền độc canh. Trên đất suy thoái, các hệ thống này vận hành như những bức tranh khảm (mosaic), kết hợp:
- Cây lương thực nhằm đảm bảo dinh dưỡng và phục vụ thị trường địa phương.
- Cây năng lượng sinh học để sản xuất năng lượng tái tạo và sinh khối.
- Chăn nuôi được tích hợp trong cấu trúc nông lâm kết hợp (agroforestry).
Cách tiếp cận này đã xuất hiện tại một số địa phương như Manggarai Regency ở Flores, nơi các hộ nông dân nhỏ kết hợp sản xuất lương thực với mục tiêu phục hồi sinh thái; hay tại Đông Sumba, nơi các vùng savanna khô hạn đang được xác định là khu vực phù hợp cho mô hình nông lâm kết hợp tích hợp. Những hệ thống này không chỉ tạo ra sản phẩm, mà còn hấp thụ carbon và củng cố sinh kế nông thôn, góp phần hình thành một nền kinh tế sinh học thực sự “tích cực cho rừng”.
Những rào cản trong quá trình triển khai
Dù cơ sở khoa học đã rõ ràng, việc triển khai vẫn chứa đầy thách thức. Việc chuyển đổi sang mô hình này không chỉ là vấn đề kỹ thuật mà còn là vấn đề quản trị và sự thành công phụ thuộc vào việc giải quyết các tồn tại lâu dài liên quan đến quyền sử dụng đất và sự minh bạch trong quản lý.
Bên cạnh đó, các hộ nông dân nhỏ cần được hỗ trợ để áp dụng mô hình mới, bao gồm đầu tư vào hạ tầng chế biến, tiếp cận thị trường và xây dựng các cơ chế tài chính dài hạn nhằm tạo động lực kinh tế cho hoạt động phục hồi. Nếu thiếu các đòn bẩy kinh tế này, áp lực xâm lấn rừng tự nhiên sẽ vẫn tiếp diễn.
Kết luận
Sự đối lập giữa phát triển kinh tế và bảo tồn rừng là một quan niệm sai lầm. Theo các nhà nghiên cứu từ CIFOR-ICRAF, hai mục tiêu này thực chất phụ thuộc lẫn nhau. Bằng cách ưu tiên sử dụng đất đa mục đích trên các vùng đất suy thoái, Indonesia có thể trở thành hình mẫu cho các quốc gia nhiệt đới trong việc chứng minh rằng một nền kinh tế có thể phát triển và một quốc gia có thể đảm bảo an ninh lương thực mà không phải đánh đổi di sản thiên nhiên của mình.
Nguồn tham khảo: Turning degraded lands into a forest-positive bioeconomy in Indonesia