Biến đổi khí hậu ngày càng được nhìn nhận không chỉ là một vấn đề môi trường mà còn là một rủi ro kinh tế và tài chính mang tính hệ thống. Để hiểu và chuẩn bị cho những tác động này, các tổ chức quốc tế đã phát triển nhiều kịch bản khí hậu (climate scenarios) nhằm mô phỏng các con đường phát triển khác nhau của thế giới trong tương lai. Những kịch bản này không phải là dự báo, mà là các giả định có cơ sở khoa học giúp các nhà hoạch định chính sách, doanh nghiệp và tổ chức tài chính đánh giá rủi ro và đưa ra quyết định dài hạn. Mở đầu cho chuỗi bài viết về các kịch bản khí hậu, WANEE Terra Studio sẽ giới thiệu bộ kịch bản khí hậu của NGFS (Network for Greening the Financial System) một trong những khung phân tích quan trọng nhất hiện nay để hiểu mối liên hệ giữa biến đổi khí hậu, kinh tế vĩ mô và hệ thống tài chính toàn cầu.

1. NGFS là gì và vì sao bộ kịch bản khí hậu này quan trọng?

Trong những năm gần đây, biến đổi khí hậu không còn chỉ là một vấn đề môi trường mà đã trở thành một rủi ro mang tính hệ thống đối với nền kinh tế và hệ thống tài chính toàn cầu. Để giúp các tổ chức tài chính hiểu và quản lý rủi ro này, Network for Greening the Financial System (NGFS) đã phát triển một bộ kịch bản khí hậu – kinh tế được sử dụng rộng rãi trong phân tích chính sách và quản trị rủi ro.

NGFS là một mạng lưới quốc tế gồm 141 ngân hàng trung ương và cơ quan giám sát tài chính (tính đến tháng 6/2024), được thành lập nhằm chia sẻ các phương pháp tốt nhất và thúc đẩy việc huy động tài chính cho quá trình chuyển đổi sang nền kinh tế carbon thấp (NGFS, 2024).

Một điểm quan trọng cần nhấn mạnh là các kịch bản NGFS không phải là dự báo về tương lai. Thay vào đó, chúng là những lộ trình giả định hợp lý (plausible futures) mô phỏng các con đường phát triển khác nhau của nền kinh tế và hệ thống khí hậu từ hiện tại đến năm 2100. Mục tiêu của các kịch bản này là giúp các nhà hoạch định chính sách, ngân hàng và doanh nghiệp hiểu rõ hơn về sự đánh đổi giữa chi phí chuyển đổi sang nền kinh tế xanh và hậu quả kinh tế nếu không hành động (NGFS, 2023).

Nhờ kết hợp cả rủi ro vật lý (physical risk), rủi ro chuyển đổi (transition risk) và các tác động kinh tế vĩ mô, bộ kịch bản này được coi là một “tài sản công toàn cầu” (global public good) được cung cấp miễn phí cho cộng đồng nghiên cứu và các tổ chức tài chính trên toàn thế giới.

2. Khung phân loại: 4 nhóm kịch bản khí hậu của NGFS

Bộ kịch bản NGFS được xây dựng dựa trên một ma trận hai chiều:

• Rủi ro chuyển đổi (transition risk): phát sinh từ các chính sách khí hậu, thay đổi công nghệ hoặc hành vi tiêu dùng khi nền kinh tế chuyển sang phát thải thấp
• Rủi ro vật lý (physical risk): phát sinh từ các tác động vật lý của biến đổi khí hậu như nhiệt độ tăng, bão, lũ lụt hoặc hạn hán

Từ hai yếu tố này, NGFS phân loại các kịch bản thành 4 nhóm chính.

Orderly transition – Chuyển đổi có trật tự

Trong nhóm này, các chính sách khí hậu được triển khai sớm và nhất quán, giúp quá trình chuyển đổi sang nền kinh tế carbon thấp diễn ra ổn định. Nhờ vậy, cả rủi ro chuyển đổi và rủi ro vật lý đều được giữ ở mức tương đối thấp.

Các kịch bản chính bao gồm:

• Low Demand (1.5°C): sự thay đổi mạnh mẽ trong hành vi tiêu dùng và sử dụng năng lượng giúp giảm nhu cầu năng lượng toàn cầu, hỗ trợ đạt mục tiêu Net Zero vào năm 2050.
• Net Zero 2050 (1.5°C): các chính sách khí hậu nghiêm ngặt kết hợp với đổi mới công nghệ giúp phát thải ròng toàn cầu đạt mức bằng 0 vào năm 2050.
• Below 2°C: các quốc gia đạt khoảng 80% mục tiêu phát thải đã cam kết, mang lại khoảng 67% khả năng giữ nhiệt độ toàn cầu dưới mức tăng 2°C.

Disorderly transition – Chuyển đổi mất trật tự

Trong nhóm kịch bản này, các chính sách khí hậu bị trì hoãn trong thời gian dài, sau đó buộc phải thực hiện một cách đột ngột và mạnh mẽ để đạt mục tiêu khí hậu. Kịch bản tiêu biểu là:

Delayed Transition:
Trong kịch bản này, lượng phát thải toàn cầu không giảm đáng kể trước năm 2030, sau đó các chính phủ buộc phải áp dụng các chính sách mạnh như thuế carbon cao hoặc quy định nghiêm ngặt về phát thải. Sự điều chỉnh nhanh và mạnh này có thể gây biến động lớn đối với các ngành công nghiệp và thị trường tài chính.

Hot house world – Thế giới nhà kính

Đây là nhóm kịch bản trong đó các chính sách khí hậu hiện tại không đủ mạnh để hạn chế biến đổi khí hậu, dẫn đến rủi ro vật lý cực kỳ cao.

Hai kịch bản chính gồm:

• NDCs (Nationally Determined Contributions): các quốc gia chỉ thực hiện các cam kết khí hậu đã công bố hiện nay. Trong trường hợp này, nhiệt độ toàn cầu có thể tăng khoảng 2.3°C vào cuối thế kỷ.
• Current Policies: các quốc gia chỉ duy trì các chính sách hiện có mà không tăng cường hành động khí hậu. Nhiệt độ toàn cầu có thể tăng khoảng 3°C vào năm 2100.

Too little, too late – Quá ít, quá muộn

Trong kịch bản này, phản ứng chính sách diễn ra chậm trễ và thiếu phối hợp giữa các quốc gia, khiến cả rủi ro chuyển đổi và rủi ro vật lý đều ở mức cao. Kịch bản tiêu biểu:

Fragmented World:
Các quốc gia thực hiện các chính sách khí hậu không đồng bộ và thiếu hợp tác toàn cầu. Điều này dẫn đến chi phí chuyển đổi cao, tăng trưởng kinh tế chậm lại và rủi ro khí hậu nghiêm trọng.

3. Cỗ máy bên trong: hệ thống mô hình khoa học của NGFS

Để xây dựng các kịch bản này, NGFS không dựa vào một mô hình duy nhất mà sử dụng một hệ thống các mô hình liên kết với nhau (suite-of-models approach).

3.1 Mô hình đánh giá tích hợp (Integrated Assessment Models – IAMs)

Các mô hình IAM được sử dụng để mô phỏng quá trình chuyển đổi năng lượng và phát thải khí nhà kính. NGFS sử dụng ba mô hình chính:

• REMIND-MAgPIE
• MESSAGEix-GLOBIOM
• GCAM

Các mô hình này tính toán các yếu tố như giá carbon, chuyển dịch năng lượng, sử dụng đất và lượng phát thải toàn cầu.

3.2 Mô hình rủi ro vật lý

Để đánh giá tác động vật lý của biến đổi khí hậu, NGFS sử dụng dữ liệu từ các chương trình nghiên cứu như:

• ISIMIP (Inter-Sectoral Impact Model Intercomparison Project)
• CLIMADA

Các mô hình này mô phỏng cả:

• tác động mãn tính như nhiệt độ trung bình tăng
• tác động cấp tính như bão, lũ lụt hoặc hạn hán

Gần đây, NGFS cũng bổ sung “hàm thiệt hại (damage functions) mới để phản ánh tác động kéo dài của các cú sốc khí hậu đối với tăng trưởng kinh tế.

3.3 Mô hình kinh tế vĩ mô toàn cầu

Các kết quả từ IAMs và mô hình rủi ro vật lý sau đó được đưa vào mô hình kinh tế vĩ mô NiGEM, một mô hình kinh tế toàn cầu được sử dụng rộng rãi bởi các ngân hàng trung ương.

NiGEM cho phép tính toán các chỉ số kinh tế vĩ mô như:

• GDP
• lạm phát
• lãi suất
• tỷ lệ thất nghiệp

Nhờ đó, các kịch bản NGFS có thể kết nối biến đổi khí hậu với các biến số kinh tế và tài chính thực tế.

4. Cơ chế truyền dẫn: từ rủi ro khí hậu đến rủi ro tài chính

Một trong những đóng góp quan trọng nhất của bộ kịch bản NGFS là giúp hiểu rõ cách rủi ro khí hậu lan truyền trong nền kinh tế.

Rủi ro chuyển đổi

Khi các chính sách khí hậu được triển khai, doanh nghiệp có thể phải:

• đầu tư lớn vào công nghệ xanh
• loại bỏ các tài sản carbon cao (stranded assets)
• điều chỉnh chuỗi cung ứng

Những thay đổi này có thể làm tăng chi phí vốn và giảm lợi nhuận trong ngắn hạn.

Rủi ro vật lý

Biến đổi khí hậu cũng có thể gây ra các thiệt hại vật lý trực tiếp như:

• phá hủy nhà máy và cơ sở hạ tầng
• giảm năng suất lao động
• suy giảm sản lượng nông nghiệp

Từ rủi ro kinh tế đến rủi ro tài chính

Những cú sốc này cuối cùng sẽ truyền dẫn vào hệ thống tài chính dưới dạng:

• Rủi ro tín dụng: doanh nghiệp hoặc hộ gia đình mất khả năng trả nợ
• Rủi ro thị trường: tài sản bị định giá lại
• Rủi ro bảo hiểm: chi phí bồi thường tăng
• Rủi ro thanh khoản: biến động trên thị trường tài chính

5. Ứng dụng thực tiễn của bộ kịch bản NGFS

Hiện nay, các kịch bản NGFS đã trở thành công cụ quan trọng trong nhiều hoạt động tài chính và chính sách, bao gồm.

Kiểm tra sức chịu đựng của hệ thống tài chính

• Các ngân hàng trung ương và cơ quan giám sát sử dụng kịch bản NGFS để thực hiện climate stress testing. Ví dụ, trong các bài kiểm tra sức chịu đựng của châu Âu, các cơ quan như ECB và EBA đã sử dụng các kịch bản NGFS để đánh giá rủi ro đối với danh mục cho vay của các doanh nghiệp phi tài chính.
• Kết quả cho thấy rằng rủi ro chuyển đổi và rủi ro vật lý có thể làm tăng xác suất vỡ nợ của doanh nghiệp, đặc biệt trong các ngành thâm dụng năng lượng.

Hoạch định chiến lược và công bố thông tin khí hậu

Nhiều tổ chức tài chính cũng sử dụng kịch bản NGFS để:

• Xây dựng chiến lược Net-Zero
• Thực hiện phân tích kịch bản khí hậu theo TCFD
• Công bố thông tin liên quan đến rủi ro khí hậu

Hỗ trợ chính sách tiền tệ

Dữ liệu từ mô hình NiGEM giúp các ngân hàng trung ương hiểu rõ hơn về tác động của quá trình chuyển đổi xanh đối với lạm phát, tăng trưởng và lãi suất, từ đó hỗ trợ việc điều chỉnh chính sách kinh tế vĩ mô.

6. Kết luận

Dù là một công cụ quan trọng, các mô hình trong bộ kịch bản NGFS vẫn tồn tại một số hạn chế. Ví dụ, các mô hình hiện nay vẫn gặp khó khăn trong việc định lượng đầy đủ các “tipping points” của hệ sinh thái, hoặc các yếu tố kinh tế – xã hội phức tạp như di cư quy mô lớn hay xung đột tài nguyên.

Tuy nhiên, bất chấp những bất định này, bộ kịch bản NGFS đã nhanh chóng trở thành “ngôn ngữ chung” của cộng đồng tài chính toàn cầu trong việc phân tích rủi ro khí hậu.

Trong bối cảnh biến đổi khí hậu ngày càng ảnh hưởng sâu sắc đến nền kinh tế, các công cụ như NGFS scenarios không chỉ giúp đo lường và lượng hóa rủi ro, mà còn đóng vai trò quan trọng trong việc định hình quá trình chuyển đổi sang một nền kinh tế bền vững hơn trong thế kỷ 21.