Trong tự nhiên, có rất sinh cảnh được biết đến như rừng thường xanh, rừng thứ sinh, núi đá vôi, đồng cỏ, đất ngập nước, rừng ngập mặn, tre nứa…. Và trong mỗi sinh cảnh sẽ chứa đựng sự đa dạng sinh học khác nhau vô cùng đặc sắc. Trong đó, hệ sinh thái đất ngập nước đóng vai trò vô cùng quan trọng trong việc giữ gìn đa dạng sinh học trong tự nhiên.

Hệ sinh thái (HST) đất ngập nước không chỉ là nơi cư trú cho đa dạng lớn các loài động, thực vật và vi sinh vật, mà còn mang lại những ảnh hưởng to lớn đối với khí hậu và môi trường xung quanh. Hãy cùng WANEE khám phá sâu hơn về vai trò quan trọng và đa chiều của hệ sinh thái đất ngập nước và tầm quan trọng của việc bảo vệ và duy trì chúng đối với sự sống.

hệ sinh thái đất ngập nước
Cảnh quang về HST đất ngập nước tại Việt Nam (Nguồn: Tang A Pau)

Giới thiệu về Hệ Sinh thái Đất Ngập Nước

Hệ sinh thái đất ngập nước là gì?

Một vùng đất ngập nước là một khu vực đất ẩm ướt hay bị ngập nước. Nguồn nước ở hệ sinh thái dất ngập nước có thể là do nước từ tầng nước ngầm hoặc nguồn nước tự nhiên. Mực nước tại đây có thể thay đổi theo mùa, thuỷ triều hoặc ngập quanh năm. Đối với những khu vực ven biển, nước mặn cũng có thể tạo ra các vùng đất ngập nước khi có thuỷ triều cao.

Các vùng đất ngập nước có thể giúp các loài sống dưới nước và trên cạn. Sự hiện diện lâu dài của nước tạo điều kiện thuận lợi, môi trường lý tưởng cho sự phát triển của các loại thực vật thuỷ sinh (hydrophytes), phiêu sinh động vật (Protozoa) và đáp ứng nhu cầu sinh tồn của một số loài động vật (Zoology). Đặc biệt là các loài cá, vừa mang đến nguồn thức ăn cho các loài động vật khác vừa là sinh kế cho những người dân vùng ven đất ngập nước.

Hệ sinh thái đất ngập nước được coi là quả thận của Trái đất. Các vùng đất ngập nước cùng với rừng và đại dương được coi là một trong ba hệ sinh thái lớn của thế giới, đóng vai trò quan trọng trong việc cung cấp sản xuất vật chất, điều hòa khí hậu và thủy văn, duy trì cân bằng sinh thái toàn cầu, bảo vệ di truyền loài và môi trường sinh thái Trái Đất.

Vai trò của hệ sinh thái đất ngập nước trong tự nhiên
Một vùng đất ngập nước tại Việt Nam (Nguồn: WANEE)

Phân loại hệ sinh thái đất ngập nước

Các vùng đất ngập nước rất khác nhau do sự khác biệt giữa các khu vực và địa phương về đất, địa hình, khí hậu, thủy văn, hóa học nước, thảm thực vật và các yếu tố khác, bao gồm cả sự tác động của con người. Hai loại đất ngập nước chung được công nhận: vùng đất ngập nước ven biển hoặc thủy triều và vùng đất ngập nước nội địa hoặc không thủy triều.

Các vùng đất ngập nước ven biển hoặc thuỷ triều hay còn được biết đến là những khu vực ngập nước tự nhiên như những bãi bồi ven biển, cửa sông (nơi nước biển hoà nguyện với nước ngọt tạo thành môi trường có độ mặn khác nhau) hay rừng ngập mặn.

Đặc biệt, nước mặn đối với mực nước dao động (do tác động của thủy triều) kết hợp tạo ra một môi trường khá khó khăn cho hầu hết các loài thực vật. Do đó, nhiều vùng ven biển nông là bãi bùn hoặc bãi cát sẽ không có thảm thực vật. Nhưng vẫn có một số loài thực vật thích nghi với nước mặn, đó là cây đước

Các vùng đất ngập nước nội địa còn được gọi là khu vực ngập nước nhân tạo. Mực nước chủ yếu sẽ phụ thuộc vào nước mưa hay tác động của con người. Có thể biết đến như những ao, hồ, ruộng muối hay những vùng đất trủng bị ngập bởi nước mưa, và đầm lầy.

Vai trò của Hệ Sinh thái Đất Ngập Nước trong tự nhiên

Cung cấp môi trường sống cho các loài Động – Thực vật tự nhiên

Hệ sinh thái đất ngập nước là một môi trường sống lý tưởng cho rất nhiều loài động thực vật. Đối với thực vật, có thể kế để các loài thực vật thuỷ sinh phát triển góp phần điều tiết khí hậu. Đối với động vật, có rất nhiều loài phụ thuộc vào vùng đất ngập nước để kiếm ăn và sinh sống.

Đất ngập nước có thể được coi là “siêu thị sinh học”. Chúng cung cấp khối lượng lớn thức ăn thu hút nhiều loài động vật. Lá và thân cây chết phân hủy trong nước tạo thành các hạt vật chất hữu cơ nhỏ gọi là “mảnh vụn hữu cơ”. Vật liệu phong phú này cung cấp thức ăn nhiều loài côn trùng thủy sinh nhỏ, động vật thân mềm và cá nhỏ. Nhiều loài chim và động vật có vú phụ thuộc vào các vùng đất ngập nước để tìm thức ăn, nước uống và nơi trú ẩn, đặc biệt là trong quá trình di cư và sinh sản.

Vai trò của hệ sinh thái đất ngập nước trong tự nhiên
Thảm thực vật và nguồn nước cung cấp thức ăn và nơi ẩn nấp cho nhiều loài động vật hoang dã
(Nguồn: Sưu tầm)

Hệ sinh thái đất ngập nước là noi cung cấp nguồn thức ăn quan trọng cho các loài chim, chủ yếu là cá, ếch, nhái và các loài động vật thân mềm. Đặc biết, chúng còn cung cấp một số củ cho một số loài chim khác như Sếu đầu đỏ rất thích ăn củ năng kim ở những vùng đất ngập nước.

Ngoài ra, ta có thể kể đến loài Cò ốc, thức ăn chủ yếu của chúng sẽ là các loài ốc bươu; chim Cốc và chim Điêng điểng thức ăn của chúng là các loài cá, ếch và nhái. Mặc khác, có thể nhắc đến loài gà lôi nước với các loài vịt trời, le sinh cảnh sống ưa thích của chúng cũng là những vùng đất ngập nước.

Đọc thêm: Chim Điêng Điểng – Loài chim dễ quan sát tại Vườn Quốc gia Tràm Chim

Cải thiện chất lượng nước, môi trường

Hệ sinh thái đất ngập nước có vai trò cải thiện chất lượng nước và môi trường rất tốt. Phần lớn các chất ô nhiễm từ các hoạt động nông nghiệp, đô thị hay từ những hoạt động khác sẽ bị nước mưa cuốn trôi tới các vùng nước tự nhiên như sông, suối hay mạch nước ngầm gây ảnh hưởng nghiệm trọng đến các loài động thực vật và kể cả con người.

Các chất ô nhiễm bao gồm các hạt đất, phân bón, thuốc trừ sâu, dầu mỡ từ ô tô, xe tải, phân gia súc.  Trong các chất ô nhiễm, chứa hàm lượng Ni-tơ và Phot-pho rất cao khi được thải vào các vùng nước tự nhiên chúng đóng vai trò như phân bón thực vật và kích thích sự phát triển quá mức của thực vật, tảo và vi khuẩn lam dẫn đến hiện tượng “phú dưỡng”. Hiện tượng này sẽ tạo ra những chất hoá học có thể làm chết các loài động – thực vật sống dưới nước.

Vai trò của hệ sinh thái đất ngập nước trong tự nhiên
Hiện tượng phú dưỡng (Nguồn: Sưu tầm)

Chính vì thế, nếu các chất ô nhiễm chảy qua các vùng chất ngập nước trước khi vào khu vực nước tự nhiên sẽ giảm thiểu được sự ô nhiễm nguồn nước đi đáng kể. Hệ sinh thái đất ngập nước có thể cải thiện chất lượng nước bằng cách loại bỏ các chất ô nhiễm khỏi nước mặt. Ba quá trình loại bỏ chất ô nhiễm do vùng đất ngập nước mang lại đặc biệt quan trọng: bẫy trầm tích, loại bỏ chất dưỡng chất và thanh lọc chất hóa học.

Khi nước từ kênh suối hoặc dòng chảy bề mặt đi vào vùng đất ngập nước, nước sẽ lan ra và chảy qua thảm thực vật dày đặc. Vận tốc của dòng chảy giảm xuống, cho phép vật chất lơ lửng trong nước lắng xuống bề mặt vùng đất ngập nước. Rễ của thực vật đất ngập nước sau đó có thể liên kết các trầm tích tích lũy cùng với sự khử Nitrat từ vi khuẩn trong đất ngập nước (Vi khuẩn nitrosomonas và Vi khuẩn nitrobacter) dẫn đến cải thiện được chất lượng nước tự nhiên.

Vai trò của hệ sinh thái đất ngập nước trong tự nhiên
Quy trình cải thiện chất lượng nước của HST đất ngập nước (Nguồn: Sưu tầm)

Khoảng 90% trầm tích có trong dòng chảy hoặc dòng chảy có thể bị loại bỏ nếu nước đi qua vùng đất ngập nước. Ngoài ra, do các chất ô nhiễm, chẳng hạn như kim loại nặng, bám vào các hạt đất, nên việc lắng đọng trầm tích ở vùng đất ngập nước giúp cải thiện hơn nữa chất lượng nước.

Một số hóa chất độc hại được đưa vào vùng đất ngập nước trong dòng chảy bị giữ lại cùng với các hạt đất lắng đọng. Một số chất ô nhiễm này có thể bị chôn vùi trong trầm tích, trong khi những chất ô nhiễm khác có thể được chuyển đổi thành dạng hóa học ít độc hại hơn bằng các quá trình sinh học hoặc do tiếp xúc với ánh sáng mặt trời trong thời gian dài. Các chất ô nhiễm khác vẫn có thể được thực vật hấp thụ.

Ngăn chặn sự xói lở và ngập lụt.

Hệ sinh thái đất ngập nước có vai trò vô cùng quan trọng trong việc ngăn chặn sự xói mòn và lũ lụt. Vùng đất ngập nước còn được xem là những hồ chứa nước tự nhiên hay miếng bọt biển tự nhiên, điều này giúp cho khi thời tiết thay đổi, mưa lớn, tuyết tan, dòng nước thay đổi thất thường thì nước sẽ được giữ trong những vùng đất ngập nước làm giảm nguy cơ lũ lụt.

Bên cạnh đó, thảm thực vật đất ngập nước cũng làm chậm tốc độ của nước lũ và phân bố chúng chậm hơn trên vùng ngập. Thực vật đất ngập nước rất quan trọng vì chúng có thể hấp thụ phần lớn năng lượng của nước mặt và liên kết kết cấu đất cũng như trầm tích lắng đọng trong hệ thống rễ dày đặc. Việc tích trữ nước kết hợp với giữ đất từ thảm thực vật làm giảm đi mực nước lũ và xói mòn.

Các vùng đất ngập nước trong và hạ lưu các khu vực đô thị đặc biệt có giá trị, chống lại tốc độ và khối lượng nước chảy tràn từ vỉa hè và các tòa nhà tăng lên đáng kể. Khả năng giữ nước của vùng đất ngập nước giúp kiểm soát lũ lụt và ngăn chặn tình trạng ngập úng của cây trồng. 

Chính vì thế việc bảo tồn và phục hồi hệ sinh thái đất ngập nước để giảm thiểu sự ngập úng và xói mòn sẽ hạn chế được nguồn kinh phí rất nhiều so với với các biện pháp giữ nước khác như các hoạt động nạo vét và xây đê rất tốn kém.

Vai trò của hệ sinh thái đất ngập nước trong tự nhiên
Thảm thực vật ở hệ sinh thái đất ngập nước (Nguồn: Sưu tầm)

Tổng kết

Vai trò hệ sinh thái đất ngập nước không thể phủ nhận trong sự đa dạng sinh học, duy trì chất lượng nước, và bảo vệ môi trường. Những vùng đất này không chỉ là nơi cung cấp nơi ẩn náu và nguồn thức ăn cho nhiều loài sinh vật mà còn đóng vai trò quan trọng trong việc kiểm soát ô nhiễm và duy trì sự cân bằng sinh thái.

Do đó, việc giữ gìn và bảo tồn đất ngập nước không chỉ mang lại lợi ích ngay lập tức cho môi trường mà còn giữ vững sức sống, sự phồn thịnh cho các cộng đồng địa phương lân cận và toàn bộ hệ sinh thái. Qua bài viết này, WANEE Vietnam hy vọng chúng ta có cái nhìn nhận, đề cao nhận thức về giữ gìn và bảo vệ hệ sinh thái quan trọng này để đảm bảo tương lai bền vững cho những thế hệ mai sau.

Đọc thêm: 9 khu Ramsar ở Việt Nam được thế giới công nhận

Trả lời

Email của bạn sẽ không được hiển thị công khai. Các trường bắt buộc được đánh dấu *

wanee_outdoor_shop