I. Sự Giao Thoa Giữa Thương Mại Và Khí Hậu

Trong suốt nhiều thập kỷ, hệ thống thương mại toàn cầu được xây dựng dựa trên mục tiêu cốt lõi: tối đa hóa tăng trưởng kinh tế và lưu thông hàng hóa xuyên biên giới. Các hiệp định thương mại, từ GATT đến WTO, tập trung vào giảm thuế quan và rào cản thương mại, trong khi các tác động môi trường của hoạt động sản xuất và vận chuyển hàng hóa gần như bị xem là ngoại tác (externalities).

Tuy nhiên, thực tế hiện nay cho thấy thương mại toàn cầu có mối liên hệ trực tiếp với khủng hoảng khí hậu. Theo nghiên cứu của OECD và WTO, khoảng 20–30% tổng lượng phát thải khí nhà kính toàn cầu có liên quan đến hoạt động sản xuất, vận chuyển và tiêu thụ hàng hóa trong thương mại quốc tế. Trong bối cảnh các quốc gia cam kết đạt Net Zero vào giữa thế kỷ XXI theo Hiệp định Paris, hệ thống thương mại đang bước vào một giai đoạn tái cấu trúc sâu rộng.

Khái niệm “Trade in a Net Zero World” không chỉ đề cập đến việc giảm phát thải trong logistics hay vận tải biển. Thay vào đó, nó phản ánh một sự đồng bộ hóa toàn diện giữa luật chơi thương mại quốc tế và mục tiêu khí hậu toàn cầu.

Quá trình chuyển đổi này đang tạo ra hai xu hướng song song:

• Một mặt, các cơ chế như thuế carbon biên giới, tiêu chuẩn môi trường và quy định minh bạch phát thải đang trở thành những rào cản thương mại mới.
• Mặt khác, thương mại quốc tế cũng đang trở thành kênh quan trọng để lan tỏa công nghệ xanh và thúc đẩy quá trình chuyển đổi năng lượng toàn cầu.

Trong bối cảnh đó, bài viết này của WANEE Terra Studio nhằm:

• Phân tích xu hướng tái cấu trúc chuỗi giá trị toàn cầu trong kỷ nguyên Net Zero
• Trình bày bốn kịch bản chiến lược của thương mại toàn cầu đến năm 2040
• Cung cấp bản đồ hành động cụ thể cho doanh nghiệp Việt Nam

II. Bức Tranh Hiện Tại: Tái Cấu Trúc Thương Mại Toàn Cầu

Ba xu hướng vĩ mô dưới đây đang định hình lại dòng chảy thương mại toàn cầu.

2.1. Kỷ nguyên định giá carbon và rào cản biên giới (CBAM)

Cơ chế Carbon Border Adjustment Mechanism (CBAM) của Liên minh châu Âu được xem là bước ngoặt lớn trong việc tích hợp chính sách khí hậu vào thương mại quốc tế. CBAM chính thức bước vào giai đoạn chuyển tiếp từ tháng 10/2023 đến 2025, trong đó các nhà nhập khẩu phải báo cáo lượng phát thải carbon của hàng hóa nhập khẩu vào EU.

Từ năm 2026, cơ chế này sẽ bước sang giai đoạn thực thi đầy đủ. Các nhà nhập khẩu sẽ phải mua chứng chỉ CBAM tương ứng với lượng phát thải của sản phẩm. Song song đó, EU sẽ loại bỏ dần hạn ngạch phát thải miễn phí (free allowances) trong hệ thống ETS đến năm 2034. Điều này đồng thời dẫn đến một hiệu ứng domino toàn cầu

CBAM đang thúc đẩy một làn sóng chính sách tương tự trên toàn cầu:

• United Kingdom CBAM (dự kiến 2027)
• Canada carbon border tax proposal
• Australia carbon leakage policies

Ngay cả các nền kinh tế lớn như Trung Quốc và Ấn Độ cũng đang mở rộng hệ thống thị trường carbon nội địa nhằm tránh tình trạng doanh nghiệp trong nước phải trả thuế carbon cho EU.

2.2 Sự tái cấu trúc chuỗi giá trị toàn cầu

Chuỗi giá trị toàn cầu (Global Value Chains – GVCs) vẫn đóng vai trò trung tâm của thương mại quốc tế. Theo UNCTAD: 46,3% thương mại toàn cầu hiện nay diễn ra trong các chuỗi giá trị toàn cầu. Tuy nhiên, các GVC đang thay đổi theo ba xu hướng lớn:

a. Khu vực hóa (regionalization)

Do rủi ro địa chính trị và chi phí carbon, nhiều doanh nghiệp đang chuyển sang mô hình:

• Nearshoring
• Friend-shoring
• Regional supply chains

b. Số hóa thương mại

Thương mại kỹ thuật số và thương mại dịch vụ đang tăng trưởng nhanh hơn thương mại hàng hóa truyền thống.

c. Thỏa thuận thương mại có mục tiêu (Targeted Trade Deals)

Một xu hướng mới trong chính sách thương mại là các TTDs – Targeted Trade Deals hay còn gọi là mini deals và các thỏa thuận này thường tập trung vào một lĩnh vực cụ thể như:

• Thương mại kỹ thuật số
• Khoáng sản chiến lược
• Chuỗi cung ứng bán dẫn

Theo nghiên cứu của ECF và Chatham House: hơn 185 thỏa thuận thương mại mục tiêu đã được ký kết trong thập kỷ qua.

2.3 Cuộc đua khoáng sản thiết yếu và năng lượng xanh

Quá trình chuyển đổi năng lượng đang tạo ra nhu cầu chưa từng có đối với các khoáng sản chiến lược. Theo International Energy Agency (IEA): Nhu cầu khoáng sản cho công nghệ năng lượng sạch có thể tăng gấp 4 lần vào năm 2040.

Các nguyên liệu then chốt bao gồm:

• Lithium
• Nickel
• Cobalt
• Rare earth elements

Hiện nay: Trung Quốc kiểm soát khoảng 40–50% năng lực tinh chế khoáng sản chiến lược toàn cầu. Điều này buộc Mỹ và EU triển khai các chính sách công nghiệp mới:

• EU Critical Raw Materials Act
• US Inflation Reduction Act
• US CHIPS and Science Act

Thương mại hydrogen xanh

Hydrogen xanh được xem là giải pháp quan trọng cho các ngành khó giảm phát thải như:

• Thép
• Hóa chất
• Vận tải biển

Theo BloombergNEF: thương mại hydrogen toàn cầu có thể đạt 700 tỷ USD vào năm 2050.

III. Bốn Kịch Bản Tương Lai Của Thương Mại Đến Năm 2040

Các kịch bản dưới đây được xây dựng dựa trên phương pháp strategic foresight của European Climate Foundation (ECF), bao gồm

3.1 The Green Vision

Thế giới đạt được một hợp đồng sinh thái – xã hội toàn cầu mới. WTO được cải tổ sâu rộng và thông qua Green Free Trade Agreement (GFTA).

Hiệp định này cho phép:

• Áp dụng chính sách thương mại dựa trên hàm lượng carbon
• Loại bỏ trợ cấp nhiên liệu hóa thạch
• Thúc đẩy thương mại công nghệ xanh

3.2 Blue Scenario – Fragmentation

Chủ nghĩa bảo hộ xanh gia tăng. Thương mại toàn cầu bị chia thành các khối: Bắc Mỹ – EU hay Global South Tiêu chuẩn carbon khác biệt khiến chi phí thương mại tăng mạnh.

3.3 Red Scenario – Climate Shock

Biến đổi khí hậu gây ra khủng hoảng tài nguyên nước. Các tuyến giao thương chiến lược như: Panama Canal hay Suez Canal bị gián đoạn nghiêm trọng. Doanh nghiệp buộc phải thu hẹp chuỗi cung ứng về phạm vi khu vực.

3.4 Yellow Scenario – Late Cooperation

Sau nhiều khủng hoảng kinh tế và khí hậu, thế giới tái hợp tác vào giữa thế kỷ XXI. Thương mại công nghệ xanh bùng nổ nhưng hành động quá muộn khiến nhiệt độ toàn cầu vẫn vượt ngưỡng 1.5°C.

IV. Phân Tích Pháp Lý: Các Thỏa Thuận Thương Mại Đang Thay Đổi Ra Sao?

Các hiệp định thương mại thế hệ mới đang tích hợp sâu các yếu tố môi trường.

4.1 ACCTS

Hiệp định Agreement on Climate Change, Trade and Sustainability (ACCTS) do New Zealand khởi xướng.

Hiệp định này bao gồm:

• Loại bỏ thuế quan với hàng hóa môi trường
• Cam kết loại bỏ trợ cấp nhiên liệu hóa thạch
• Hướng dẫn về dán nhãn sinh thái

4.2 Chống rào cản kỹ thuật (TBT)

WTO đang thúc đẩy minh bạch và hài hòa hóa tiêu chuẩn kỹ thuật đối với sản phẩm xanh như:

• Pin EV
• Vật liệu tái chế
• Hydrogen

Mục tiêu là tránh tình trạng green protectionism.

V. Cẩm Nang Hành Động Thực Chiến Cho Doanh Nghiệp Việt Nam

Các ngành xuất khẩu lớn của Việt Nam như: thép, xi măng, nhôm, dệt may, nông sản đều chịu tác động trực tiếp từ các chính sách thương mại khí hậu. Để có thể hòa nhập với thị trường thương mại quốc tế, các doanh nghiệp Việt cần chuẩn bị cho các vấn đề sau:

a. Chuẩn hóa dữ liệu carbon

CBAM yêu cầu doanh nghiệp phải có hệ thống MRV (Measurement – Reporting – Verification) minh bạch. Nếu không có dữ liệu phát thải chính xác, doanh nghiệp có nguy cơ:

• Bị đánh thuế carbon cao
• Bị loại khỏi chuỗi cung ứng

b. Chuyển đổi sang kinh tế tuần hoàn

Các doanh nghiệp cần:

• Sử dụng năng lượng tái tạo
• Tăng tỷ lệ vật liệu tái chế
• Thiết kế sản phẩm có thể tái chế

c. Đa dạng hóa thị trường

Doanh nghiệp cần tận dụng các FTA như CPTPP, EVFTA, RCEP để tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng xanh.

d. Theo dõi xu hướng hydrogen xanh

Các ngành công nghiệp nặng của Việt Nam cần chuẩn bị cho việc sử dụng hydrogen trong tương lai.

VI. Kết Luận – Tái Định Vị Hoặc Bị Đào Thải Trong Kỷ Nguyên “Rewiring”

Sự chuyển dịch không thể đảo ngược của trật tự toàn cầu Các phân tích vĩ mô đã chỉ ra một sự thật rõ ràng: tương lai của thương mại sẽ không phát triển theo đường thẳng và các chính sách “kinh doanh như thường lệ” (business as usual) đã hoàn toàn trở nên lỗi thời và không đủ sức đáp ứng. Trật tự thương mại toàn cầu, vốn dĩ từng được thiết kế chỉ để lưu thông hàng hóa và thúc đẩy tăng trưởng mà bỏ qua yếu tố môi trường, nay đang phải thiết lập lại luật chơi khi mà có tới 25-30% lượng khí thải carbon toàn cầu gắn liền trực tiếp với hoạt động sản xuất và thương mại.

Sự xuất hiện của Cơ chế điều chỉnh biên giới carbon (CBAM) của EU hay các rào cản kỹ thuật mới không phải là những cú sốc nhất thời, mà là những thiết chế vĩnh viễn nhằm chấm dứt tình trạng rò rỉ carbon và san bằng sân chơi cạnh tranh. Song song đó, Chuỗi giá trị toàn cầu (GVCs) đang trải qua quá trình “tái kết nối” (rewiring), dịch chuyển từ việc phụ thuộc vào một vài trung tâm sản xuất sang hướng khu vực hóa, số hóa và chịu sự chi phối mạnh mẽ bởi các yêu cầu về an ninh sinh thái.

Tuy nhiên rủi ro đi kèm với cơ hội “Tái toàn cầu hóa” (Re-globalization). Dù đối mặt với vô vàn thách thức như sự phân mảnh địa chính trị hay các rủi ro từ khủng hoảng nước và đứt gãy chuỗi cung ứng, đây đồng thời cũng là cơ hội để định hình lại khái niệm “Tái toàn cầu hóa”. Đối với các quốc gia đang phát triển như Việt Nam, việc tham gia vào thương mại Net Zero không đồng nghĩa với việc chấp nhận các bất lợi. Thay vào đó, đây là thời cơ để chúng ta thay đổi vị thế: từ một quốc gia xuất khẩu thô hoặc gia công giá rẻ chuyển sang mục tiêu chiết xuất và giữ lại nhiều “giá trị gia tăng” hơn ngay tại thị trường nội địa. Việc khai thác các “Thỏa thuận thương mại có mục tiêu” (Targeted Trade Deals – TTDs) hay các hiệp định liên minh xanh mới chính là chìa khóa để nhận chuyển giao công nghệ thay vì chỉ xuất khẩu tài nguyên.

Để trụ vững trong thập kỷ tới đòi hỏi doanh nghiệp Việt Nam phải có sự chuyển dịch tư duy tận gốc:

• Từ bỏ tư duy đối phó: Không thể chỉ coi việc giảm phát thải là một “chi phí tuân thủ” (compliance cost), mà phải biến nó thành “lợi thế cạnh tranh cốt lõi”.
• Sẵn sàng về dữ liệu và tiêu chuẩn: Việc EU bắt đầu yêu cầu các nhà cung cấp phải báo cáo bằng “dữ liệu thực” (real data) thay vì dữ liệu ước tính là hồi chuông cảnh tỉnh. Nếu doanh nghiệp không thể đo lường và minh bạch lượng carbon nhúng (embedded carbon), họ sẽ bị loại khỏi chuỗi cung ứng toàn cầu. Doanh nghiệp cần chủ động áp dụng các tiêu chuẩn dán nhãn sinh thái, tuân thủ các quy định hàng rào kỹ thuật (TBT) về môi trường.
• Đón đầu chuỗi cung ứng xanh: Hãy chủ động tích hợp vào các chuỗi cung ứng năng lượng mới như công nghiệp điện gió, pin lưu trữ, hoặc thậm chí là thị trường Hydrogen xanh đang bùng nổ, nhằm củng cố tính tự chủ năng lượng và giành lấy tệp khách hàng cam kết phát thải ròng bằng 0.

Thương mại trong thế giới Net Zero là một sân chơi khắc nghiệt nhưng công bằng hơn. Bức tranh thương mại đến năm 2040 có thể là một “tầm nhìn xanh” trọn vẹn, hay một tương lai đứt gãy đắt đỏ, phần lớn phụ thuộc vào tốc độ thích ứng của chúng ta ngay hôm nay. Sự chần chừ lúc này không chỉ làm mất đi đơn hàng, mà là sự tự đào thải khỏi bản đồ thương mại thế giới trong kỷ nguyên mới.