I. Khi nền kinh tế phụ thuộc vào thiên nhiên

Trong phần lớn lịch sử của kinh tế học hiện đại, thiên nhiên thường được xem như một yếu tố bên ngoài nền kinh tế. Tuy nhiên, cách nhìn này đang dần được thay thế bởi một nhận thức quan trọng hơn: nền kinh tế của con người thực chất chỉ là một hệ thống con (subsystem) nằm bên trong hệ thống tự nhiên của Trái Đất. Nói cách khác, mọi hoạt động kinh tế đều phụ thuộc vào các nguồn lực và dịch vụ do thiên nhiên cung cấp.

Quan điểm này được nhấn mạnh mạnh mẽ trong lĩnh vực kinh tế học sinh thái (ecological economics), nơi các nhà nghiên cứu khẳng định rằng nền kinh tế phải được đặt trong các giới hạn sinh thái của hành tinh.

Tuy vậy, trong thực tế, thước đo phổ biến nhất của sự phát triển kinh tế là Tổng sản phẩm quốc nội (GDP) lại không phản ánh đầy đủ sự thịnh vượng của một quốc gia. GDP chỉ đo lường giá trị hàng hóa và dịch vụ được sản xuất, nhưng không tính đến sự suy giảm của tài sản tự nhiên hay tổn thất môi trường.

Theo Ngân hàng Thế giới, nhiều quốc gia đang ghi nhận tăng trưởng GDP trong khi tổng tài sản quốc gia bao gồm vốn tự nhiên lại suy giảm, cho thấy sự gia tăng kinh tế hiện tại có thể đang đánh đổi bằng sự thịnh vượng trong tương lai.

Bài viết này của WANEE Terra Studio nhằm làm rõ khái niệm Vốn tự nhiên (Natural Capital), đồng thời phân tích vì sao việc đo lường, quản lý và bảo vệ nguồn vốn này đang trở thành điều kiện quan trọng để đạt được các Mục tiêu Phát triển Bền vững (SDGs) của Liên Hợp Quốc.

II. Hiểu đúng về “Vốn tự nhiên”

2.1 Khái niệm cốt lõi

Vốn tự nhiên (Natural Capital) có thể được hiểu là kho dự trữ các tài sản tự nhiên có khả năng tạo ra dòng chảy hàng hóa và dịch vụ có giá trị trong tương lai (Costanza & Daly, 1992).

Những tài sản này bao gồm rừng, đất, nước, đại dương, đa dạng sinh học và toàn bộ các hệ sinh thái tự nhiên. Chúng không chỉ cung cấp tài nguyên vật chất mà còn tạo ra những dịch vụ sinh thái thiết yếu giúp duy trì sự sống và hoạt động kinh tế của con người.

Khái niệm này được phổ biến rộng rãi từ những năm 1970, đặc biệt thông qua tác phẩm “Small Is Beautiful” của E. F. Schumacher (1973), nhằm chỉ ra rằng kinh tế học truyền thống đã bỏ qua vai trò nền tảng của thiên nhiên trong hệ thống sản xuất.

2.2 Các thành phần của vốn tự nhiên

2.2.1 Vốn tự nhiên tái tạo (Renewable Natural Capital)

Đây là những hệ sinh thái có khả năng tự phục hồi và duy trì thông qua các quá trình sinh học tự nhiên, thường được cung cấp năng lượng từ mặt trời.

Ví dụ:

• Rừng và thảm thực vật
• Quần thể cá và sinh vật biển
• Đất nông nghiệp
• Hệ sinh thái nước ngọt

Nếu được quản lý hợp lý, các hệ thống này có thể cung cấp tài nguyên trong thời gian dài.

2.2.2. Vốn tự nhiên không tái tạo (Non-renewable Natural Capital)

Ngược lại, vốn tự nhiên không tái tạo là những nguồn tài nguyên hữu hạn, chỉ mang lại giá trị khi được khai thác và sẽ cạn kiệt theo thời gian.

Ví dụ:

• Nhiên liệu hóa thạch (than, dầu, khí)
• Khoáng sản kim loại
• Các nguồn tài nguyên địa chất

Việc khai thác các nguồn tài nguyên này thường đi kèm với chi phí môi trường và khí hậu đáng kể.

2.3 Dịch vụ hệ sinh thái (Ecosystem Services)

Ngoài các tài nguyên vật chất, thiên nhiên còn cung cấp những dịch vụ hệ sinh thái vô cùng quan trọng đối với con người. Theo phân loại của Millennium Ecosystem Assessment (2005), các dịch vụ này được chia thành bốn nhóm:

• Dịch vụ hỗ trợ
  Ví dụ: hình thành đất, chu trình dinh dưỡng, quang hợp.
• Dịch vụ cung cấp
  Ví dụ: thực phẩm, nước ngọt, gỗ, sợi tự nhiên.
• Dịch vụ điều tiết
  Ví dụ: điều hòa khí hậu, kiểm soát lũ lụt, lọc nước, rừng ngập mặn chắn bão.
• Dịch vụ văn hóa
  Ví dụ: giá trị giải trí, giáo dục, tâm linh và du lịch sinh thái.

Những dịch vụ này thường không được định giá trong thị trường, nhưng lại đóng vai trò thiết yếu đối với sự tồn tại của xã hội và nền kinh tế.

III. Vai trò của vốn tự nhiên đối với phát triển bền vững

Từ yếu tố bổ sung thành yếu tố giới hạn

Trong giai đoạn đầu của công nghiệp hóa, các nhà kinh tế cho rằng lao động và vốn sản xuất là những yếu tố giới hạn của tăng trưởng. Tuy nhiên, trong thế kỷ XXI đặc biệt trong bối cảnh biến đổi khí hậu và suy giảm đa dạng sinh học vốn tự nhiên đang trở thành yếu tố giới hạn thực sự của phát triển kinh tế.

Nói cách khác, công nghệ có thể giúp tăng năng suất, nhưng không thể tạo ra rừng, đại dương hay khí hậu ổn định.

Bất bình đẳng về tác động (Impact inequality)

Hiện nay, mức tiêu thụ tài nguyên của nền kinh tế toàn cầu đã vượt quá khả năng tái tạo của Trái Đất. Theo Global Footprint Network, nhân loại đang sử dụng tài nguyên với tốc độ tương đương 1.7 Trái Đất mỗi năm.

Phát triển bền vững chỉ có thể đạt được khi tốc độ sử dụng tài nguyên không vượt quá khả năng tái tạo của hệ sinh thái.

Khoảng trống vốn tự nhiên trong SDGs

Để đạt được các Mục tiêu Phát triển Bền vững, thế giới cần đầu tư đáng kể vào phục hồi hệ sinh thái và bảo vệ thiên nhiên. Một số nghiên cứu ước tính khoảng trống đầu tư vào vốn tự nhiên toàn cầu có thể lên tới hàng chục nghìn tỷ USD trong những thập kỷ tới.

Phân biệt tăng trưởng và phát triển

Nhà kinh tế học sinh thái Herman Daly đưa ra sự phân biệt quan trọng:

• Tăng trưởng (growth): gia tăng quy mô vật chất của nền kinh tế
• Phát triển (development): cải thiện chất lượng và hiệu quả mà không nhất thiết tăng tiêu thụ tài nguyên

Phát triển bền vững đòi hỏi các nền kinh tế chuyển từ mô hình tăng trưởng dựa trên khai thác tài nguyên sang phát triển dựa trên hiệu quả, đổi mới và bảo tồn hệ sinh thái.

IV. Hai lăng kính về bền vững: Weak vs Strong Sustainability

Bền vững yếu (Weak Sustainability)

Theo quan điểm này, các loại vốn khác nhau có thể thay thế cho nhau. Nghĩa là nếu vốn tự nhiên bị suy giảm, nhưng được bù đắp bằng vốn nhân tạo hoặc tài chính, tổng tài sản vẫn được duy trì.
Ví dụ thường được nhắc đến là trường hợp đảo quốc Nauru, nơi việc khai thác phosphate mang lại nguồn thu lớn nhưng khiến hơn 80% diện tích đảo bị phá hủy và không thể sinh sống.

Trường hợp này cho thấy những rủi ro khi coi vốn tự nhiên có thể dễ dàng thay thế.

Bền vững mạnh (Strong Sustainability)

Ngược lại, quan điểm bền vững mạnh cho rằng vốn tự nhiên và vốn nhân tạo không thể thay thế hoàn toàn cho nhau, mà phải tồn tại như những yếu tố bổ sung. Ví dụ:

• Công nghệ không thể thay thế tầng ozone
• Nhà máy lọc nước không thể thay thế hoàn toàn chức năng của rừng và đất ngập nước
• Không hệ thống kỹ thuật nào có thể tái tạo đầy đủ sự ổn định của khí hậu toàn cầu

Do đó, duy trì quy mô vốn tự nhiên là điều kiện tối thiểu để đảm bảo phát triển bền vững.

V. Đo lường và định giá lại vốn tự nhiên

5.1 Nguyên tắc: cái gì không được định giá sẽ bị quản lý sai

Trong kinh tế học, một nguyên tắc phổ biến là: “If you cannot measure it, you cannot manage it.”

Khi các dịch vụ thiên nhiên không được định giá, thị trường có xu hướng khai thác quá mức chúng, trong khi lại đánh giá cao những tài sản gây tổn hại cho môi trường.

5.2 Tích hợp vốn tự nhiên vào kế toán quốc gia

SEEA – System of Environmental Economic Accounting

SEEA là khung kế toán do Liên Hợp Quốc phát triển, cho phép tích hợp dữ liệu môi trường vào hệ thống tài khoản quốc gia.

Nhờ đó, các quốc gia có thể theo dõi:

• Tài sản sinh thái
• Suy giảm tài nguyên
• Đóng góp của thiên nhiên vào kinh tế

Báo cáo Wealth of Nations – World Bank

Ngân hàng Thế giới cũng phát triển hệ thống đo lường tổng tài sản quốc gia, bao gồm:

• Vốn nhân tạo
• Vốn con người
• Vốn tự nhiên

Theo báo cáo Changing Wealth of Nations 2021, ở các quốc gia thu nhập thấp, vốn tự nhiên tái tạo chiếm khoảng 23% tổng tài sản quốc gia vào năm 2018.

5.3 Ví dụ về giá trị của vốn tự nhiên

Một ví dụ điển hình là rừng ngập mặn. Nghiên cứu cho thấy rừng ngập mặn giúp:

• Giảm thiệt hại do bão
• Bảo vệ cơ sở hạ tầng ven biển
• Duy trì sinh kế thủy sản

Theo World Bank, giá trị bảo vệ bờ biển của rừng ngập mặn toàn cầu có thể lên tới hàng chục tỷ USD mỗi năm.

VI. Hành động thực tiễn: từ chính phủ đến doanh nghiệp

Đối với chính phủ

Các quốc gia cần:

• Đa dạng hóa tài sản kinh tế để giảm phụ thuộc vào tài nguyên không tái tạo
• Áp dụng thuế carbon hoặc cơ chế định giá carbon
• Tích hợp vốn tự nhiên vào hoạch định chính sách

Tại Việt Nam, Chiến lược Quốc gia về Tăng trưởng Xanh nhấn mạnh việc:

• Chuyển đổi sang kinh tế carbon thấp
• Phục hồi vốn tự nhiên
• Xanh hóa sản xuất và lối sống

Đối với doanh nghiệp

Doanh nghiệp ngày càng nhận ra rằng rủi ro thiên nhiên cũng là rủi ro kinh doanh.

Một công cụ quan trọng là Natural Capital Protocol, một khung hướng dẫn giúp doanh nghiệp:

• Xác định sự phụ thuộc vào thiên nhiên
• Đo lường tác động môi trường
• Tích hợp vốn tự nhiên vào quyết định chiến lược

Ví dụ giải pháp hợp tác

Một mô hình nổi bật là Water Funds.

Trong mô hình này:

• Các doanh nghiệp và thành phố sử dụng nước ở hạ lưu
• Đóng góp tài chính cho cộng đồng thượng nguồn
• Để phục hồi rừng và quản lý lưu vực bền vững

Kết quả là:

• Nguồn nước ổn định hơn
• Chi phí xử lý nước giảm
• Hệ sinh thái được phục hồi

VII. Kết luận

Phát triển kinh tế, sự thịnh vượng của con người và sức khỏe của hệ sinh thái không phải là những mục tiêu đối lập. Ngược lại, chúng là những yếu tố bổ sung và phụ thuộc lẫn nhau. Trong một thế giới đối mặt với biến đổi khí hậu, suy giảm đa dạng sinh học và bất ổn tài nguyên, vốn tự nhiên không còn là yếu tố bên lề của kinh tế học, mà chính là nền tảng của nó. Do đó, thay vì coi thiên nhiên là nguồn lực vô hạn để khai thác, các xã hội hiện đại cần chuyển sang một cách tiếp cận mới: đầu tư vào bảo vệ và phục hồi vốn tự nhiên. Đây không chỉ là một lựa chọn đạo đức mà còn là khoản đầu tư chiến lược có tỷ suất lợi nhuận cao nhất để bảo vệ nền tảng của sự thịnh vượng lâu dài.