Cuối tuần, nhiều gia đình đưa trẻ đến rừng, vườn quốc gia hoặc những khu vực gần gũi với thiên nhiên để thư giãn và khám phá thế giới xung quanh. Trẻ có thể nhìn thấy những hàng cây cao, nghe tiếng chim, quan sát côn trùng hoặc chạy nhảy trên những con đường mòn. Đó đều là những trải nghiệm thú vị.
Tuy nhiên, đến một nơi có thiên nhiên và thực sự học hỏi từ thiên nhiên là hai điều khác nhau.
Một chuyến đi đến thiên nhiên có đủ để trẻ học hỏi?
Thử hình dung khi đi trong rừng, trẻ bắt gặp một thân cây đã đổ xuống đất. Trong một chuyến tham quan thông thường, trẻ có thể nhìn thấy thân cây, chụp ảnh rồi đi tiếp. Tuy nhiên, khi có người hướng dẫn gợi mở: “Con nghĩ vì sao cây này đổ?”, “Điều gì đang xảy ra với thân cây sau khi nằm trên mặt đất?” hoặc “Con có thấy sinh vật nào đang sống quanh đây không?” thì cùng một thân cây mở ra rất nhiều điều.
Trẻ bắt đầu quan sát, đặt câu hỏi, tìm câu trả lời và hiểu thêm về mối liên hệ giữa các sinh vật trong tự nhiên. Sự khác biệt không nằm ở điểm đến mà ở việc trẻ có được hướng dẫn để tìm hiểu hay không. Và thiên nhiên luôn có sẵn rất nhiều điều để khám phá.
Chuyến đi trải nghiệm thiên nhiên và chuyến tham quan khác nhau ở đâu?
Cả hai hình thức đều đưa trẻ đến gần thiên nhiên. Tuy nhiên, một chuyến đi trải nghiệm thiên nhiên cho trẻ được thiết kế để trẻ chủ động khám phá, tìm hiểu và hình thành hiểu biết từ những gì mình trực tiếp quan sát.
| Chuyến tham quan thông thường | Chuyến đi trải nghiệm thiên nhiên | |
| Vai trò của trẻ | Đi theo lịch trình, ngắm cảnh, nghe giới thiệu | Chủ động quan sát, đặt câu hỏi, tự tìm hiểu |
| Người hướng dẫn | Thuyết minh về địa điểm | Gợi mở câu hỏi, giúp trẻ chú ý chi tiết, giữ an toàn |
| Nhịp chuyến đi | Đi nhiều điểm trong thời gian ngắn | Ít điểm hơn, đủ thời gian dừng lại quan sát |
| Điều trẻ mang về | Biết thêm về một địa điểm | Hiểu vì sao sự vật lại như vậy |
Trẻ chủ động quan sát thay vì chỉ đi theo lịch trình
Trong một chuyến tham quan, trẻ thường đi theo lịch trình có sẵn, ngắm cảnh và nghe giới thiệu về địa điểm. Với chuyến đi trải nghiệm thiên nhiên, trẻ được dành thời gian cho những điều nhỏ bé: hình dạng của một chiếc lá, dấu vết côn trùng trên mặt đất, chiếc rễ cây nhô lên khỏi bùn hay một sinh vật ẩn mình dưới lớp lá mục.
Thay vì chỉ tiếp nhận thông tin, trẻ được khuyến khích đặt câu hỏi và nêu nhận xét. Khi thấy một chiếc lá có nhiều lỗ nhỏ, trẻ tự hỏi điều gì đã tạo nên những dấu vết ấy. Từ câu hỏi đó, người hướng dẫn cùng trẻ quan sát kỹ hơn và tìm hiểu về mối quan hệ giữa thực vật với các sinh vật khác. Trẻ không chỉ nhìn thấy thiên nhiên mà bắt đầu học cách quan sát thiên nhiên.
Có người hướng dẫn gợi mở
Thiên nhiên có nhiều điều thú vị nhưng không phải lúc nào trẻ cũng có thể tự giải thích điều mình nhìn thấy. Người hướng dẫn có chuyên môn về rừng và sinh học giúp trẻ chú ý đến những chi tiết đáng quan sát và cung cấp thông tin phù hợp với độ tuổi. Thay vì đưa ngay một câu trả lời, họ khuyến khích trẻ suy nghĩ:
- Vì sao rễ cây lại có hình dạng như vậy?
- Con vật này thường sống ở đâu?
- Điều gì có thể xảy ra nếu môi trường sống của chúng thay đổi?
Những câu hỏi phù hợp giúp trẻ suy luận từ điều mình nhìn thấy và kết nối những phát hiện riêng lẻ thành hiểu biết về tự nhiên. Người hướng dẫn cũng giúp trẻ khám phá trong giới hạn an toàn, biết cách tương tác có trách nhiệm với môi trường xung quanh.
Nhịp chậm, đủ thời gian thay vì đi thật nhiều điểm
Một chuyến tham quan thường cố gắng đi được nhiều nơi. Một chuyến đi trải nghiệm thì ngược lại: không cần thật nhiều hoạt động mà cần đủ thời gian để trẻ dừng lại, quan sát, đặt câu hỏi và thử tìm câu trả lời. Một buổi sáng chỉ với một đoạn đường rừng ngắn, nếu được dẫn dắt tốt, có thể giúp trẻ học được nhiều hơn một ngày đi qua năm điểm tham quan.
Vì sao sự khác biệt này quan trọng với việc học của trẻ?
Một thông tin nghe qua lời giới thiệu giúp trẻ biết thêm kiến thức nhưng khi trực tiếp quan sát và tìm hiểu, trẻ có cơ hội kết nối kiến thức ấy với điều đang diễn ra trước mắt.
Trẻ khám phá bằng nhiều giác quan
Ở trong thiên nhiên, trẻ nhìn thấy màu sắc của lá, nghe tiếng chim, cảm nhận mặt đất thay đổi dưới chân hoặc quan sát côn trùng chuyển động. Những trải nghiệm trực tiếp giúp trẻ chú ý đến các đặc điểm mà hình ảnh hay lời kể khó truyền tải đầy đủ. Qua đó, trẻ phát triển khả năng chú ý, nhận biết sự khác biệt và mô tả điều mình phát hiện.
Trẻ học cách đặt câu hỏi và tìm câu trả lời
Thiên nhiên không phải lúc nào cũng đưa ra câu trả lời ngay lập tức. Một dấu vết lạ, một chiếc lá khác thường hay một sinh vật chưa từng nhìn thấy đều có thể khơi gợi sự tò mò. Khi được khuyến khích đặt câu hỏi, trẻ suy nghĩ về nguyên nhân, đưa ra dự đoán và kiểm tra dự đoán bằng cách quan sát thêm. Dần dần, trẻ hình thành thói quen không chỉ dừng ở việc nhìn thấy một sự vật mà muốn biết vì sao nó lại như vậy.
Trẻ kết nối kiến thức với thế giới thực
Nghe rằng rễ cây giúp cây đứng vững là một chuyện, tận mắt thấy những chiếc rễ đước nhô lên khỏi mặt bùn ở rừng ngập mặn Cần Giờ, so sánh hình dạng và tìm hiểu vì sao cây cần bộ rễ như vậy để sống giữa bùn và nước mặn lại là một chuyện khác.
Từ những điều quan sát, trẻ nhận ra mỗi đặc điểm của sinh vật đều gắn với môi trường sống và cây cối, động vật không tồn tại riêng lẻ mà liên hệ với nhau. Khi kiến thức gắn với một trải nghiệm cụ thể, trẻ dễ ghi nhớ, liên hệ và tiếp tục tìm hiểu sau chuyến đi. Quan trọng hơn, những lần tiếp xúc như vậy giúp trẻ dần quan tâm đến môi trường và hiểu ý nghĩa của việc giữ gìn những nơi mình từng khám phá.
Làm sao nhận biết một chuyến đi trải nghiệm thiên nhiên?
Trước khi chọn chương trình cho con, ba mẹ có thể tự kiểm tra bằng 5 câu hỏi:
- Con sẽ được làm gì? Chương trình có mô tả rõ con được quan sát, khám phá và thực hành những gì hay chỉ có lịch trình di chuyển và điểm tham quan?
- Ai đồng hành cùng con? Người hướng dẫn có hiểu biết về thiên nhiên, biết cách đặt câu hỏi và gợi mở để con tự tìm hiểu không?
- Có phù hợp với độ tuổi không? Quãng đường, thời lượng và hoạt động có vừa với khả năng vận động, mức độ tập trung của con không?
- Có đủ thời gian để dừng lại không? Lịch trình có chừa khoảng để con quan sát và đặt câu hỏi hay kín các điểm đến?
- An toàn được tổ chức thế nào? Phương án di chuyển, cách quản lý nhóm trẻ và xử lý tình huống ngoài trời có được nói rõ không?
Về thời lượng, chuyến đi 1 ngày phù hợp để trẻ làm quen với thiên nhiên. Hành trình 2 ngày 1 đêm có thêm thời gian quan sát, cả những điều chỉ xuất hiện vào buổi tối hay sáng sớm.
Gợi ý chuyến đi trải nghiệm thiên nhiên cho trẻ
Tùy theo độ tuổi và sở thích của trẻ, ba mẹ có thể lựa chọn hành trình trải nghiệm thiên nhiên 1 ngày hay 2 ngày 1 đêm.
| Chuyến đi 1 ngày | Chuyến đi 2 ngày 1 đêm |
| Mã Đà 1 ngày – Bài học Thiên nhiên: Hiking 2 km đường rừng cùng kiểm lâm, khám phá côn trùng và các loài cây dược liệu, sinh hoạt bên bờ hồ Trị An. Cần Giờ 1 ngày – Dấu chân Rừng ngập mặn: Tìm hiểu hệ sinh thái rừng ngập mặn, thử thách trên những lối đi nhỏ và cầu khỉ, làm quen với cá thòi lòi, khỉ, cá sấu. | Cát Tiên 2 ngày 1 đêm – Hành trình về Rừng: Tham quan Bảo tàng và Trung tâm cứu hộ, đạp xe khám phá rừng, quan sát thú đêm và tìm hiểu về bảo tồn. Tràm Chim 2 ngày 1 đêm – Câu chuyện Thiên nhiên và Văn hoá: Làm quen hệ sinh thái đất ngập nước, đi thuyền xuyên rừng tràm và khám phá mối tương quan giữa con người – thiên nhiên. |
Mỗi hành trình mở ra một góc nhìn khác về thiên nhiên: đường rừng và cây thuốc ở Mã Đà, rừng ngập mặn ở Cần Giờ, rừng nhiệt đới ở Cát Tiên và đất ngập nước ở Tràm Chim.
Một chuyến tham quan giúp trẻ biết thêm về một địa điểm. Một chuyến đi trải nghiệm thiên nhiên giúp trẻ chủ động quan sát, đặt câu hỏi và hiểu thế giới xung quanh bằng chính trải nghiệm của mình. Khi chọn chương trình cho con, ba mẹ có thể dựa vào 5 câu hỏi ở trên: con được làm gì, ai đồng hành, có vừa sức không, có đủ thời gian dừng lại không và an toàn được tổ chức ra sao.
Với Kids Hub by WANEE, thiên nhiên không chỉ là nơi để trẻ đến tham quan mà còn là không gian để trẻ khám phá, học hỏi và từng bước quan tâm đến thế giới xung quanh.